Салауат Юлаев һәйкәлен реставрациялау эштәре башланды

Ни өсөн реставрация кәрәк, ниндәй этаптар үткәреләсәк, һәйкәлде ҡасан урынына ҡайтарасаҡтар - был һорауҙар республика халҡын борсой.

1967 йылда Сосланбәк Тавасиев эшләгән Салауат Юлаев скульптураһы-мөһабәт сәнғәт әҫәре. Ул суйындан эшләнгән, бейеклеге 10 метр һәм ауырлығы яҡынса 40 тонна.

Үткәрелгән экспертизалар буйынса, монумент авария хәлендә һәм ентекле реставрацияға мохтаж. Скульптурала ҡойоу элементтарының айырылған урындары бар, һөҙөмтәлә металл ярыҡтары һәм коррозияһы барлыҡҡа килгән. Постаменттың үҙендә ярыҡ плитәләр, кителгән фрагменттар, ҙур ышҡылған ерҙәре бар. Ҡурғандың тирә-яғы ергә һеңеп, елһенеъ процессына бирелгән. Шулай итеп, ремонт атлы һыбайлы скульптураһына ғына түгел, ә йыл һайын йылға яғына хәрәкәт иткән һәйкәл һәм хатта ҡурған торған пьедесталға ла талап ителә. Ремонт менән оҙаҡҡа һуҙыу бөтә һәйкәлдең емерелеү хәүефе менән янай.

Әҙерлек эштәре бара

Реставрация урынында подрядсы (Художество академияһы фонды, яуаплы С.Андриевский) әҙерлек эштәрен башланы. Ҡала халҡының именлеге өсөн һәйкәл эргәһендәге майҙан кәртәләнә.

- Хәҙер беҙҙә әҙерлек эштәре бара: тир-яҡ ябыла, һәйкәлгә юл һалына, төҙөлөш ҡаласығы урынлаштырыла. Артабан проект камиллаштырыласаҡ, заказсы – Өфө ҡалаһы ҡакимиәте тарафынан раҫланасаҡ. Бөтә эшмәкәрлегебеҙ киң мәғлүмәт сараларында даими яҡтыртыласаҡ, күҙәтеү советы тарафынан бында ла, цехта ла контроль өсөн махсус майҙансыҡ ойоштороласаҡ. Әлеге ваҡытта ҡойма буйынса эштәрҙе субподрядсы башҡара.

Подряд ойошмаһы - Сәнғәт академияһы фонды вәкиле Ян Вәлишин.

Субподрядсы "Альбит" йәмғиәте бетон плиталар ҡуйыу һәм территория тирәләй тимер ҡоймаларҙы иретеп йәбештереү менән шөғөлләнә. Бөтә территория профнастил менән кәртәләнә, пленканы брусчатка өҫтөнә һалалар һәм ҡом һибәләр. Техника килеп етһен өсөн юл плитәһен һалалар. Шулай итеп төҙөлөш майҙансығын әҙерләйҙәр.

Эштең ниндәй этаптары планлаштырыла?

Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы идаралығы начальнигы Салауат Ҡолбахтин аңлатыуынса, бөтә реставрация эштәре өс этапта үтәсәк.

- Беренсе этап- әҙерлек, икенсе этап - Салауат Юлаев һәйкәле менән туранан-тура бәйле эштәр, уларҙың яҡынса башланыу ваҡыты-2025 йылдың сентябре-октябре, һәм улар (яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса) 2027 йылдың апрелендә тамамланасаҡ. Артабан өсөнсө этап буласаҡ – ул территорияны төҙөкләндереү. Төҙөлөш эштәре үткәрелгәндән һуң Салауат Юлаев һәйкәле алдындағы майҙан үҙгәртелә, фонтан һуңғы тапҡыр 2007 йылда ремонтлана. Шуға күрә 2027 йылдың октябрендә һәйкәлде һәм уның алдындағы биләмәне асыу тантанаһы буласағы хаҡында һөйләйбеҙ, - тип аңлатты ул.

Реставрация буйынса эштәрҙең үҙҙәренә килгәндә, уларҙы Василий Зурабович Церетели етәкләгән Сәнғәт академияһы фонды үткәрәсәк. Эштәр барышында Башҡортостан Республикаһының Мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы идаралығы ҡарамағындағы Күҙәтеү советы аша күҙәтеү һәм йәмәғәт контроле алып барыласаҡ. Был эштәрҙең законлылығын һәм уларҙың максималь асыҡлығын тәьмин итәсәк. Шулай итеп, Салауат Юлаев һәйкәленең яҙмышына битараф булмаған республика халҡы реставрация барышы тураһында тулы мәғлүмәт ала аласаҡ.

Юғалған элемент — геометрик биҙәкле сүкелгән таҡта формаһындағы күкрәксә тергеҙеләсәк, был һәйкәлгә уның тарихи үҙенсәлеген ҡайтарырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ 2005 йылда йәшкелт төҫкә әйләнгән һәйкәлгә үҙенең тарихи ҡараһыу һоро төҫмөрҙө ҡайтарыу планлаштырыла. Һәйкәлде тотоп тороусы авария хәлендәге эске металл каркас алмаштырыла. Постамент ҙурлығы, формаһы һәм фактураһы буйынса бер төрлө ҡара шымартылған гранит блоктары менән көпләнә. Проект шулай уҡ ҡурғандың тәүге формаһын һәм ҙурлығын тергеҙеүҙе, шулай уҡ уны нығытыуҙы үҙ эсенә ала.

Ни өсөн цехта реставрация үткәрергә кәрәк?

Башҡортостан халҡын был мәсьәлә борсой. Был "Ватан-әсә" скульптураһын ни өсөнурында ремонтланылар, ә башҡорт геройын мотлаҡ цехҡа алып барырға кәрәк, тигән сағыштырыуҙан тыуа.

- Волгоград скульптураһын ремонтлау башлыса тышҡы өлөшөндә үткәрелә. Бынан тыш, скульптураның хәҙер торған урынында уҡ бетондан ҡойолоуы ла һүтеүгә ҡамасаулай. Был айырым осраҡ булды, - тип һөйләй билдәле скульптор, 40-тан ашыу монументаль композиция авторы Салауат Щербаков.

Һәйкәлде ҡасан кире урынына ҡайтарырға ниәтләйҙәр?

Дөйөм алғанда, һәйкәлде реконструкциялау 2027 йылдың аҙағына тиклем дауам итәсәк, яңыртылған комплекс үҙенең 60 йыллығына асылырға тейеш.

Әйтелгәнсә, өсөнсө, һуңғы этап - 2027 йылдың апреленән сентябренә тиклем: тирә-яҡ территорияны төҙөкләндереү.

Проекттың хаҡы, дөйөм алғанда, 300 миллион һумға баһалана. Артабан һәйкәл реставрацияһыҙ тағы 60 йыл тора алыр, тип күҙаллана.

- Реконструкция сифаты тураһында борсолорға кәрәкмәй, ул профессионалдарға ышанып тапшырыла. Ҡануниәткә ярашлы, федераль әһәмиәттәге һәйкәл, был уникаль монумент үҙгәрештәргә дусар ителмәйәсәк. Бер ниндәй ҙә яңылыҡ булыуы мөмкин түгел. Бөтә иғтибар юғалған пропорцияларҙы һәм элементтарҙы тергеҙеүгә йүнәлтелгән, - тип ышандырҙы Салауат Ҡолбахтин.

Фото: Александр Данилов.