Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров дуҫы Тимофей Баженовҡа эстафета тапшырҙы

Проект «Йәштәр һәм балалар» милли проекты сиктәрендә тормошҡа ашырылған "Росмолодежь" башлаған #БольшеЧемПутешествие программаһының бер өлөшө булараҡ эшләй башланы. Уның асылы ябай һәм дөрөҫ: ҙур ил халҡына уның тарихын, мәҙәниәтен һәм тәбиғәтен күрһәтеү.

Ул эстафетаны ҡабул итә һәм Ингушетия тураһында һөйләргә ҡарар итә.

Таулы Ингушетия боҙлоҡтар, тарлауыҡтар һәм шарлауыҡтар иле. Уларҙың береһе Джейрах тарлауығын, Ашхана тауы битләүендәге Фуртоуг ауылы эргәһендәге ҙур булмаған Фуртоуг шарлауығын биҙәй.

Шарлауыҡ ҡар һәм боҙлоҡтарҙың ирегән һыуҙарынан барлыҡҡа килә. Армхи ҡушылдығы Дауыллы Галгай-Чоч шишмәһе уға әүерелә, ул ҡаянан түбәнгә оса. Бында һыу  тауҙарҙан тарих алып килә.

1880 йылда Фуртоуг шарлауығына экспедиция килә, уның составында Дмитрий Иванович Менделеев була. Ул Кавказға ял итергә түгел, ә төбәктең тәбиғәт байлыҡтарын: ерҙе, нефтьте, буласаҡ сәнәғәт мөмкинлектәрен өйрәнергә килә.

Шундай фотоһүрәт һаҡланған: Менделеев шарлауыҡ янында, эргәһендә экспедицияла ҡатнашыусылар һәм урындағы халыҡ. Документ бар, тарих бар, әммә уның тураһында киң хәтер юҡҡа сыҡҡан тиерлек.

Команда Ингушетияла «Баженов рейтингы» сығарылышын төшөргәндә, күп ваҡытын тап Джейрахта үткәрә. Фуртоугта был тарихты бөтә илгә һөйләйҙәр. Тапшырыу сыҡҡандан һуң шарлауыҡҡа икенсе исем бирелә - Менделеев шарлауығы, ә ҡаяла мәрмәр иҫтәлекле таҡтаташ барлыҡҡа килә.

Шулай итеп, Фуртоуг шарлауығы матур урын ғына түгел, ә таулы Ингушетия һәм ҙур рус фәненең тоташҡан урыны булып тора.

Әммә Ингушетия бының менән генә сикләнмәй. Фуртоугтан юл артабан тарих Тхаба-Ерды ташында - Джейрах районы тауҙарындағы боронғо христиан ғибәҙәтханаһында ҡалған урынға алып бара. Ғалимдар уның төҙөлөүенең аныҡ датаһын әле лә тикшерә, әммә иртә этаптарын яҡынса VIII быуатҡа ҡарай тип иҫәпләйҙәр. Был Кавказдың хәҙерге сиктәрҙән һәм карталарҙан күпкә алдараҡ мәҙәниәттәр һәм инаныуҙар киҫешкән урын булыуын дәлилләй.

Яҡында Ингушетия башняһы урынлашҡан. Вовнушки (ингуш оборона-ҡарауыл башняларының урта быуат комплексы йәки ырыу башнялары) ҡаяларҙа кеше уларҙы дошманға ҡаршы түгел, ә мөмкин булмағанға ҡаршы төҙөгән кеүек тора. Эгикал Кавказдың иң ҙур башня комплекстарының береһе. Эрзи - таш йорт, ҡәлғә һәм ырыу хәтере урыны.

Шуға Күрә Ингушетияны «ҡарап сығырға» ғына түгел, уны «уҡырға»кәрәк.

#ЗДЕСЬБАЖЕНОВ